Merlot is de gezichtsbepalende druif van Ticino, of Tessin zoals de Duitssprekende Zwitsers zeggen. In 1906 uit het niets geïntroduceerd is het ras niet meer weg te denken uit Zwitserlands zuidelijkste kanton. Van witte, fruitige, schuimwijn en in inox gevinificeerde bianchi di merlot tot rosé en in barrique gerijpte, intense en complexe wijnen in de stijl van Bordeaux’s rechteroever, de Ticinesi maken bijna alles met merlot. Maar klimaatverandering leert de huidige wijnbouwers dat op termijn merlot aan belang zal inboeten. Van een vroeg rijpend ras is het in een warmer wordende omgeving steeds moeilijker om frisse wijnen te maken. Zal Ticino, “merlots twee thuis”, zijn poster child druif verliezen? Wordt blending populairder? Of accelereert de opleving van het inheemse ras Bondola?
Ticino is “la dolce vita met een portie bergen”, zegt Ivan Trezzini, directeur van Ticinowine. Terrasje aan het meer van Lugano of het Lago Maggiore, wat olijfjes, een lekker glas wijn. Je dag kan niet meer stuk. En wat zit er in dat glas? Ticino heeft veel te bieden, zoals bleek tijdens een perslunch in Zürich (gemodereerd door de druivengeneticus José Vouillamoz en ’s werelds beste sommelier van 2013 Paolo Basso) en de aansluitende proeverij met wijnen van 44 wijngoederen.
Zeg je Ticino, dan zeg je (niet langer) merlot
Ticino’s wijnbouwareaal beslaat een kleine 1200 hectare waarop maar liefst 2500 wijnbouwers hun druiven verbouwen. De meeste verkopen hun druiven. Zo’n 80 bedrijven maken op commerciële basis wijn. Daarbinnen heb je grote spelers, zoals Vinattieri, onderdeel van Transgourmet, dat 60 hectare aan wijngaarden bezit en van nog eens 40 hectare de druiven inkoopt, en kleine domeinen zoals Tenuta Villa Castello en Silbernagl die allebei op slechts een handjevol hectare werken. Groot of klein, voor allen geldt dat merlot het belangrijkste druivenras is. Met maar liefst 75 procent van alle aanplant is het veruit het belangrijkste ras.
Merlot werd geïntroduceerd nadat schimmelziekten en phylloxera vrijwel alle wijnbouw in Ticino de nek had omgedraaid. De eerste vijftig jaar van merlots bestaan waren soms lastig. Het lukte niet altijd om haar rijp te krijgen. Maar sinds de Tweede Wereldoorlog heeft de Bordeauxdruif zijn naam gevestigd. En nu beginnen de wijngoederen de effecten van een warmer klimaat te merken. Lagere zuren, overrijp, te veel alcohol. Het merendeel van de Merlots is nog steeds hartstikke goed, maar Ticinowine zet nu al in op een toekomst waarin de rol van merlot kleiner wordt. Net als in Napa, waar men de ijzeren associatie met cabernet sauvignon probeert te doorbreken, wil de brancheorganisatie af van de Pavlov-reactie “zeg je Ticino, dan zeg je merlot”.
Blending heeft de toekomst
Blending is een eerste stap. Agriloro was met zijn Sottobosco in 1994 de eerste die een Bordeaux blend (merlot, cabernet sauvignon, cabernet franc, petit verdot) op de markt bracht. In 2022 is het nog steeds een uitstekend alternatief voor een goede Bordeaux. Agriloro is sowieso een wijngoed om in de gaten te houden. De grondlegger werd geïnspireerd door de excentrieke maar invloedrijke Rainer Zierock, de echtgenoot van Elisabetta Foradori. Sindsdien draait het bij Agriloro om research (ze hebben een ampelografische tuin met 600 verschillende rassen), milieubewustzijn en traditioneel wijn maken.
Inmiddels produceren bijna alle wijngoederen blends, ook met andere rassen, zoals syrah, barbera, diolinoir, ancelotta, marselan, divico of gamaret. Zelfs de uitstekende Cantina Silbernagl, wier filosofie is monocépages te maken die hun jaargang uitdrukken, maakt af en toe een blend. Het groeiseizoen van 2022 was zo warm, dat Andrea Silbernagl besloot zijn Merlot met cabernet franc te blenden. Niet zijn stiel, maar wel heel geslaagd: lichte specerijen en veel finesse voor een warm jaar. Silbernagl bezweert me dat het een uitzondering is, maar ik ben benieuwd hoelang het duurt voordat er weer een jaargang is die noodzaakt tot blenden.
Cantina Barbengo moet hier ook even genoemd worden. Hier blenden Anna Barbara von der Crone Kopp en Paolo Visini twee van hun top cuvées met arinarnoa, een kruising uit Bordeaux van cabernet sauvignon en tannat. Het geeft een wijn met stevige maar fijne, poederachtige tannine en een lange levensduur die ook wat jonger goed drinkbaar is.
Nat, nat, nat – en toch meer bio
Het is eigenlijk een wonder dat er wijnbouw is in Ticino. Met 1800 mm neerslag per jaar, vooral in het warme groeiseizoen, lijken schimmelziekten en problemen met de vruchtzetting eerder regel dan uitzondering. Het kanton is dan ook geen voorloper op het gebied van biologische landbouw, maar, zegt Andrea Conconi, president van Ticinowine, duurzaamheid is wel een van onze speerpunten. Het beleid bestaat uit drie onderdelen: het terugdringen van systemische middelen, het bevorderen van biodiversiteit en het promoten van piwi’s. Luca Locatelli van wijngoed Chieracati Vini zet met zijn Manimatte wijnen succesvol in op het laatste. Het uitstekende Tenuta San Giorgio maakt al een mooie, licht laurierachtige en iets rokerigere Souvignier Gris. Het wachten is, zeggen Trezzini en Conconi, op een goede blauwe piwi.
Toch hoeft de vochtigheid biologische wijnbouw niet te verhinderen, zoals Myra Zündel van het Demeter-gecertificeerde Azienda Agricola Zündel bewijst. Ze bevestigt wat velen al eerder zeiden: biodynamie maakt de planten sterker en beter bestand tegen hitte en ziekten. Haar Merlots zijn top: verfijnd, puur en dorstlessend, maar ook complex en lang. De hoogzurige Albaluce, gemaakt van het uit Italië overgewaaide ras Erbaluce is een klein juweeltje in haar portfolio.
Buongiorno Bondola
Er waaien in Ticino wel meer dingen aan vanuit in Italië. Zo heeft Trapletti van nebbiolo zijn visitekaartje gemaakt. Met wat soepelere tannine onderscheidt de wijn zich van zijn Italiaanse broeders, maar de frisheid is onmiskenbaar. Daarom maken ze er bij Trapletti ook een goede schuimwijn van.
Bondola is echter onvervalst Ticinees. Sterker nog, het is Ticino’s enige inheemse druivensoort en was voor het merlottijdperk Ticino’s belangrijkste druif. Sommigen hopen dat het ras weer terrein kan winnen, maar ondanks dat bijvoorbeeld Azienda Mondò en Cantina Silbernagl er een verfijnde wijn van maken met een typische hint van frisgroene kruiden, denk ik dat gevoeligheid voor millerandage en schimmelziekten – bondola heeft een dunne schil – zijn groei in de weg staat. Het is wel een ras wat profiteert van warmere omstandigheden.
Een Zwitserse specialiteit
Ticino’s bekendste wijn is echter de Bianco di merlot. Het is een product dat in 1986 als reactie op de overproductie van merlot is ontstaan. Het kan de regio nu goed van pas komen. Gezien de inzakkende consumptie van rode wijn en het groeiende belang van witte wijn, blijft de vraag op niveau. Die witte wijn op een terrasje aan het meer van Lugano is vaak een Bianco di merlot. Ook elders in Zwitserland drinkt men hem graag. Bijna een derde van de aangeplante merlot wordt gebruikt voor deze lokale specialiteit. Voor de serieuzere wijnliefhebber valt er minder aan te beleven. Om het kleine beetje kleur dat soms in de wijn lekt te verwijderen, gebruiken veel wijnmakers koolstof, maar die verwijdert ook een deel van de aroma’s en smaken. Er zijn overigens wijnmakers die het beter doen, zoals de hierboven al genoemde Luca Locatelli van Chiericati Vini. Hij laat de anthocyanen in de most kort oxideren. Het bijkomende voordeel daarvan is dat het de wijn stabiliseert. Veel wijnmakers maken blends met andere rassen die vrijwel altijd aantrekkelijker zijn dan een honderdprocentige Bianco di merlot. Een goed voorbeeld is Tenuta San Giorgio’s Tratti Fini, een blend van merlot en een beetje kerner.
Little Italy
Hoewel merlot dus nog steeds het vineuze gezicht van het kanton bepaalt, zie je dat men langzaam het vizier op andere rassen richt, en dat levert vaak prachtige wijnen op. Behalve de genoemde voorbeelden zijn er ook nog de Savagnin en de Completer van Hubervini, de serie fantastische Chardonnays met Bourgondische allure van het kleine Tenuta Villa Castello en de mooi getextureerde en oplegbare Sassi Grossi Bianco (chardonnay, pinot noir en sauvignon blanc) van het prominente wijngoed Gialdi. Bondola zal eerder een bijrol spelen, dat het zijn oude plek terugverovert lijkt onwaarschijnlijk. Met Bianco di merlot heeft Ticino echter nog een grote commerciële troef, vooral op de binnenlandse markt. Als je een van de genoemde wijnen wilt proeven, loont een bezoek aan Zwitserlands “little Italy”. Het (wijn)toerisme is goed ontwikkeld, en het landschap en de mediterrane levensstijl zijn onverslaanbaar.
