Pinot Meunier – Het wittehaartjesprobleem

Dit artikel verscheen eerder in Perswijn #2 van 2026.

Eens verguisd, nu zo geliefd dat hij zelfs zijn knappere en beroemde tweelingbroer niet altijd meer nodig heeft: het bijzondere verhaal van pinot meunier.

Sinds een jaar of vijftien willen ze in de Champagne graag dat we het druivenras met de minste reputatie van de drie groten, maar wel met de op één na grootste aanplant, anders noemen. Niet meer pinot meunier, maar kortweg meunier. Het Comité Interprofessionnel du Vin Champagne (CIVC) heeft het in de gedocumenteerde regelgeving van champagne (Cahier des Charges) laten veranderen en ook in andere documenten staat kortweg meunier – volgens kenners al sinds de jaren 50. Dat is logisch en onterecht tegelijk. Er is van alles voor te zeggen om simpelweg meunier te gebruiken, maar daarmee ga je wel voorbij aan de wetenschap en biologische correctheid.

Meer dan een mutatie?

Genetisch is pinot meunier dermate identiek aan pinot noir, dat wetenschappers hem niet zien als een aparte variëteit, maar simpelweg als een natuurlijke variant. ‘Pinot meunier is geen individuele variëteit, maar een mutatie van pinot noir’, zegt José Vouillamoz, ’s werelds beroemdste ampelograaf. ‘Zijn DNA is gelijk aan dat van pinot noir, pinot gris en pinot blanc, en daarom hoort pinot meunier bij dezelfde genetische entiteit als die andere varianten van pinot. Het is vergelijkbaar met bijvoorbeeld garnacha, met garnacha tinta, garnacha roja, garnacha blanca en garnacha peluda. Die laatste is, zou je kunnen zeggen, voor garnacha wat pinot meunier voor pinot is.’ Maar het verhaal van (pinot) meunier is veelledig en meer dan alleen een genetisch vraagstuk.

De biologische kant

Pinot meunier staat al heel lang aangeplant in de Champagne en wordt in de volksmond al lange tijd kortweg meunier genoemd. Dat komt door een opvallend uiterlijk kenmerk. De planten hebben namelijk witte haartjes aan de onderzijde van hun blad, alsof ze bestoven zijn met bloem of meel. Meel is een product van een molenaar en meunier is het Franse woord voor molenaar: vandaar de naamgeving. Een logisch verhaal dus, maar biologisch niet correct zonder pinot.

Die biologische kant is interessant, maar ook ingewikkeld. Laten we beginnen met hoe druivenplanten worden vermeerderd. Dat gebeurt vegetatief. Men neemt stekken met groeibeginselen; die worden opgekweekt tot nieuwe planten. De groei vindt plaats in het apicaal meristeem, dat zich aan de top van de stengels en wortels bevindt en door actieve celdeling voor lengtegroei zorgt. Het apicaal meristeem van de stengels of loten van druivenplanten bestaat uit twee cellagen: L1 (buitenste laag) en L2 (binnenste laag). In een van die twee lagen, of in beide, kan een genmutatie plaatsvinden, waardoor een zogenaamde chimeer kan ontstaan, een plant met genetische eigenschappen van twee verschillen soorten.

Zo’n genmutatie kan het uiterlijk van vruchten of bladeren beïnvloeden. Zo heeft in het geval van pinot gris bij pinot noir een mutatie plaatsgevonden in L2 van het gen dat de kleuraanmaak regelt. Daardoor kleuren de druiven van pinot gris bij rijpheid roze-rood-lichtpaars en worden ze niet helemaal donker, zoals de druiven van pinot noir. Bij pinot blanc is de biosynthese van anthocyanen (rode en blauwe kleurstoffen) in beide cellagen L1 en L2 uitgevallen, waardoor de druiven blanc blijven.

‘Valse indruk’ van een druivenras

Ook bij pinot meunier heeft zo’n genmutatie plaatsgevonden. In L1 is het gen VvGAI1 veranderd, waardoor die cellaag niet responsief is voor gibberelline, een planthormoon dat een rol speelt bij de groei en ontwikkeling van planten Als gevolg daarvan ontstaan witte ‘haartjes’ aan de onderzijde van het blad: feitelijk allemaal bloemetjes die zich niet verder ontwikkelen en onvruchtbaar zijn. Jamie Goode, altijd een handige – want begrijpelijke – bron voor ingewikkelde wetenschappelijke zaken, omschrijft pinot meunier daarom als ‘een chimeer waarbij het fenotype van pinot noir (wat hij, qua variëteit, ook is) is veranderd door het gebrek aan gevoeligheid voor gibberelline in de buitenste laag.’

De wetenschap is dus duidelijk: pinot meunier is een pinot. Maar er is sprake van een zekere controverse. José Vouillamoz: ‘Je bent niet de eerste die vraagt naar de naamsverwarring rondom pinot meunier. Als wetenschapper vind ik het misleidend. Door alleen meunier te gebruiken als naam, creëren onder andere de machtige champagnehuizen de valse indruk dat het een apart druivenras is, dat losstaat van pinot noir. Ook internationaal bestaat er geen eensgezindheid, iets wat we bij het OIV hebben aangekaart. Ik pleit vanuit een wetenschappelijk maar ook logisch standpunt voor het gebruik van pinot meunier, dus niet kortweg meunier.’

Kans voor jonge boeren

Het verhaal van de molenaarsdruif is natuurlijk meer dan alleen dat van genetische correctheid. Los van het feit dat het een champenois worst zal zijn dat het eigenlijk pinot meunier is, gaat het uiteindelijk natuurlijk om de wijnen. En die maken een beduidende opwaardering mee. De tijd dat er wat neerbuigend werd gesproken over pinot meunier en de wijn daarvan, is voorbij. Niet alleen in de Champagne, maar ook elders, zoals in Duitsland.

Een bijzondere plek in de Champagne is het dorpje Vrigny ten westen van Reims, waar misschien wel de meest iconische Meunier van allemaal vandaan komt: Les Vignes de Vrigny van Champagne Egly-Ouriet. Maar pinot meunier staat vooral aangeplant in de Vallée de la Marne. Dat is weliswaar het grootste, maar niet het meest prestigieuze deel van de beroemde appellation. Het doet voor velen onder voor de Côte des Blancs en de Montagne de Reims, en zelfs voor de Côte des Bar. Maar daardoor zijn de grondprijzen wat minder hoog en dat geeft jonge, ambitieuze wijnboeren meer kansen.

Meunier geeft identiteit

Neem bijvoorbeeld ‘jong talent’ Flavien Nowack van Champagne Nowack in Vandières, een kleine 20 kilometer ten oosten van Épernay, in de Vallée de la Marne. Ik vroeg hem allereerst naar het pushen van meunier als naam in plaats van pinot meunier in de Champagne. Flavien is eerlijk: ‘Het is vooral iets van de afgelopen vijftien jaar. Ik denk dat mensen van mijn generatie de eigen identiteit van de variëteit willen benadrukken.’ Wat maakt pinot meunier in de ogen van de goede wijnboeren die ermee werken dan zo bijzonder? Flavien: ‘In mijn ogen is meunier echt een variëteit die identiteit geeft. Hij komt weinig voor in andere gebieden en is sterk verbonden aan de Champagne, en het is precies die sterke “territorialiteit” die meunier bijzonder maakt. Daarbij komt dat meunier opmerkelijk goed de diversiteit en complexiteit van de bodems waarin hij groeit kan uitdrukken in wijn.’ Dat laatste horen we ook uit Duitse mond (zie verderop).

De champagnes van Nowack en van andere specialisten als Emmanuel Brochet, Jérôme Prévost, Chartogne-Taillet en natuurlijk Egly-Ouriet laten overtuigend zien hoe fraai en verfijnd Meunier à la méthode traditionnelle kan zijn. Toch wil ik nog weten waarom er een hardnekkig vooroordeel blijft bestaan dat champagnes van pinot meunier niet goed ouderen. ‘Er was een periode waarin die perceptie gefundeerd was’, zegt Nowack. ‘En dat heeft het imago van meunier lange tijd geen goed gedaan. Maar tegenwoordig beheersen we veel zaken beter. De juiste rijpheid van de druiven, goede controle van de fermentatie, nauwkeurige analytische controle en een juiste manier van werken met de lie: er is van alles sterk verbeterd. En daarmee is aangetoond dat meunier wel degelijk de kwaliteit heeft om niet alleen terroir uit te drukken en champagnes met structuur en frisheid te geven, maar ook bewaarpotentieel te leveren.’

Net als Spätburgunder

Buiten de Champagne lijkt pinot meunier ook in Duitsland aan een opleving bezig. Het kan niet geconcludeerd worden uit de cijfers; in 2005 stond er bijna 800 hectare meer pinot meunier aangeplant in Duitsland dan de huidige 1598 hectare. Toch hoor je steeds meer goede producenten praten over de kwaliteiten van pinot meunier, hier ook Müllerrebe of Schwarzriesling genoemd (zie kader). Daaronder zijn zelfs producenten die er goede stille rode wijn van maken, zoals Konrad Schlör in Tauberfranken. Zelfs, want hoogwaardig rood maken van pinot meunier met zijn zeer compacte trossen is geen sinecure.

Maar natuurlijk draait het ook in Duitsland bij meunier vooral om hoogwaardige mousserende wijn. Laura Burkhardt van Sekthaus BurkhardtSchür in Bürgstadt am Main roemt net als Nowack de manier waarop pinot meunier ‘op wonderbare wijze de informatie van de bodem doorgeeft. Als pinot meunier op de juiste bodem staat, weerspiegelt hij het terroir perfect en is een garantie voor eersteklas sekt’, zegt ze. ‘Bij ons staat hij op stenige bodem, van oudsher in koele gebieden en wijngaarden met gevaar op late nachtvorst. Maar die geven tegelijkertijd geweldige zuren en frisheid!’

Een afsluitende vraag moet zijn of pinot meunier volgens Laura ondergewaardeerd is ten opzichte van pinot noir. ‘Absoluut’, zegt ze stellig. ‘Pinot meunier heeft geweldige zuren en frisheid, net zoals Spätburgunder. De wijnen kunnen net zo fijn zijn.’

4 x lekker

• Egly-Ouriet, Les Vignes de Vrigny, Champagne (meerdere verkopers)
• Nowack, Les Terres Bleues, Champagne (Karakter Wijnimport)
• BurkhardtSchür, Blanc de Meuniers, Franken (Anfors Imperial)
• Schlör, Schwarzriesling Fyerst 1476 2022, Baden (De Wijntherapeut)

Tekst: Lars Daniëls MV