Vorig jaar schreef ik voor TRINK Magazine een verhaal over de afwezigheid van een herkomstclassificatie voor wijngaarden in Zwitserland. Een van de personen die ik daarvoor interviewde, vertelde mij dat er zo’n twintig jaar geleden wel serieus aan is gewerkt. De variatie in microklimaten en bodems was echter zo groot dat men het project uiteindelijk heeft gestaakt. Onlangs was ik op bezoek bij twee uitstekende wijngoederen in het kanton Luzern, met zo’n 100 hectare aan wijngaarden, waarvan 35 beplant met piwi’s, een kleine appellation, waar je die verscheidenheid goed kan ervaren.
Weingut Kastanienbaum en Bioweingut Sitenrain liggen beide aan of dicht bij het Vierwoudstrekenmeer, hemelsbreed slechts een handjevol kilometers bij elkaar vandaan, maar toch zie je een aantal grote verschillen. Rea Fellmann, de wijnmaakster bij Sitenrain, vertelt mij dat de netten die langs alle rijen wijnstokken zijn gespannen bedoeld waren om de wijnstokken te beschermen tegen hagel. Maar, zegt ze, haar indruk is dat hagel steeds minder voorkomt. Even later bij Kastanienbaum kijken Dennis Koch en Kevin Studer, de beide eigenaars, me met grote ogen aan. Minder hagel? Niet bij hen!
Hagelpatronen nog onduidelijk
De gegevens van SwissMeteo over de periode 2002 – 2024 (oudere data zijn niet beschikbaar) lijken Koch en Studer gelijk te geven. Toch zegt dat nog niet zo veel. Ten eerste is de gegevensreeks nog te kort om klimatologische conclusies aan te verbinden, ten tweede kan hagel heel lokaal vallen, en ten derde kunnen bepaalde locaties door microklimatologische omstandigheden meer of juist minder last van hagel ondervinden. Zo wijst Studer naar de Pilatus, de bekende berg nabij Luzern, die ervoor zorgt dat Weingut Kastanienbaum enigszins gespaard blijft van de directe invloed van kou en nattigheid uit het noordwesten.
Vruchtbaar en nat
Ook de bodems zijn anders. Bestaan die bij Kastanienbaum uit goed afwaterende morene in hun topwijngaard Spissen en uit watervasthoudende leem in andere delen, bij Sitenrain gaat het voornamelijk om vruchtbare Braunerde. Fellmann is eerder bezig met het dempen van het effect van (te) veel voedingsstoffen, dan met watermanagement.
Piwi’s …
Bij de druivenkeus zie je de grootste verschillen. Hoewel Sitenrain pas in 2003 is gesticht en Kastanienbaum al in de jaren 80 van de vorige eeuw, was het advies aan Erika en Ueli Breitschmid, de oprichters van Sitenrain, om alleen piwi’s te planten. Piwi’s zijn pilzwiderstandsfähige oftewel schimmelresistente rassen. Solaris en souvignier gris zijn de belangrijkste bij Sitenrain, maar er staat ook wat marechal foch, divico (een Zwitserse kruising) en muscaris. De reden voor het advies was de hoge vochtigheid. Met bijna 1300mm neerslag per jaar kan je Luzern gerust nat noemen, ook in de zomer, wanneer het vaak onweert.
… en klassieke variëteiten
Droogte, beaamt Studer met gevoel voor understatement, is geen probleem rond het Vierwoudstrekenmeer. Desondanks staan er bij Kastanienbaum vrijwel alleen maar klassieke rassen aangeplant: pinot noir, sauvignon blanc, merlot. De laatste pinot gris wordt binnenkort vervangen door chardonnay. En vooruit, er is ook een heel klein beetje divico en solaris, maar het stelt weinig voor. Wellicht geeft het aan dat men in 2003 begon in te zien dat de vochtigheid als gevolg van klimaatverandering zou toenemen. Data van SwissMeteo laten zien dat er jaarlijks gemiddeld 2,7 procent meer neerslag is gevallen in de periode 1991-2020 dan in de dertig jaar ervoor. Waarschijnlijker is echter dat er in 2003 meer piwi-variëteiten waren en men er meer verstand van had.
Op tijd sproeien
Fellmann zegt dat de piwi’s haar arbeid en tijd schelen. Vooral het tijdig wegknippen van overtollige ranken, scheuten en bladeren luistert minder nauw, omdat piwi’s minder gevoelig zijn voor valse meeldauw. Maar, zegt ze, piwi’s zijn geen panacee. Zowel souvignier gris als solaris hebben de neiging opzij te groeien in plaats van in de hoogte. Bovendien hebben ook piwi’s in een nat jaar, zoals 2024, last van valse meeldauw. Fellmann werkte twaalf jaar voor Tenuta San Giorgio, het duurzaam werkende wijngoed in Ticino, een zeer nat kanton aan de zuidkant van de Alpen. Ze kan dus bogen op een jarenlange ervaring met het tijdig herkennen van schimmelziekten en weet precies wanneer ze moet sproeien.
De wijnen van Kastanienbaum
En hoe zijn de wijnen? Kastanienbaum is een jong en dynamisch wijngoed. Studer en Koch hebben het pas een jaar of vijf geleden overgenomen, en door hun kleine experimenten (vooral op het gebied van low intervention) worden de wijnen steeds beter. Kastanienbaum heeft met zo’n vijftien wijnen een vrij grote portfolio, waarvan ik er tien proefde. De drie Pinot Noirs vormen een mooi trio met voor elk wat wils: een frisse, fruitgedreven instapwijn, één met een stevige houtopvoeding (flinke wat zoete specerijen) en hun topwijn van de wijngaard Spissen met concentratie en lengte, en naast rood fruit, ook frisse kruidigheid (20 procent hele trossen), subtiele specerijen en een aantrekkelijke filigrane structuur. Met de Spissen zijn ze vertegenwoordigd bij Mémoire des Vins Suisses, de prestigieuze groep Zwitserse wijngoederen waar ook Adank, Donatsch en Chappaz lid van zijn. Naast de Spissen vond ik de Merlot (floraal, een tikje lactisch, ietsje hout, goede concentratie door 50 opbrengstvermindering, mooie tanninestructuur dankzij wat extra extractie in een zogenaamde Maischerührtank) en de Sauvignon Blanc (hoge mate van typiciteit, maar niet schreeuwerig, beetje marsepein, duidelijk invloed van de lies doordat een deel in betonei is vergist en gerijpt) erboven uitsteken.
Stijgende kwaliteit piwi-wijnen
De wijnen van Sitenrain waren voor mij de grote verrassing. Ik heb nog niet veel piwi-wijnen geproefd die ik echt overtuigend vond. Ook de wijnen van Sitenrain vond ik vier jaar geleden nog niet heel spannend. Of het de invloed van Fellmann is durf ik niet te zeggen – ze is pas twee jaar bij Sitenrain in dienst – maar zowel de Souvignier Gris als de Solaris waren uitstekend. Blind geproefd had ik waarschijnlijk nooit aan piwi’s gedacht. De Souvignier Gris had een mooi reductief karakter, terwijl bij de Solaris de voor mij vaak overdadige aromatiek getemd werd door royale inzet van nieuw maar niet getoast eikenhout, dus geen houtsmaken, maar wel diepte en textuur. Beide kunnen probleemloos concurreren met wijnen van gangbare druivenrassen. In warme jaren heeft Solaris overigens wel een probleem met flinke suikeropbouw. Gezien de relatief snelle opwarming van het klimaat in de Alpen vraag ik me af hoe lang Solaris nog een goede keuze is voor Zwitserland, maar vooralsnog mag Sitenrains Solaris er zijn.
Wereldwijd is Europa een van de regio’s waar klimaatverandering het sterkst merkbaar is, en daarbinnen wordt het Alpengebied weer het meest getroffen. Maar door de bergen kunnen de verschillen, zelfs over kleine afstand, groot zijn. Maar niet alleen klimaat en bodems verschillen sterk, ook de gekozen druivenrassen en de wijnbouwfilosofie. Waar bij Kastanienbaum terroirexpressie een duidelijke rol speelt, gaat het bij Sitenrain eerder om het biologische karakter. Luzern, met zijn vele piwi’s, is een kanton om in de gaten te houden. De grote verschillen maken het kanton (en Zwitserland als geheel) nog fascinerender.
Zowel Kastanienbaum als Sitenrain staan open voor kleinschalige export.
